ఇంద్రియాలు కాదు, వివేకం

శ్లోకం 2.59

విషయా వినివర్తంతే నిరాహారస్య దేహినః। రసవర్జం రసోఽప్యస్య పరం దృష్ట్వా నివర్తతే॥ 2.59॥

భావార్థం

"విషయాలను అనుభవించకుండా దూరంగా ఉండవచ్చు. కానీ వాటిపై ఉన్న ఆసక్తి మాత్రం అలాగే ఉంటుంది. పరమమైన ఆనందాన్ని అనుభవించిన తరువాత మాత్రమే ఆ ఆసక్తి పూర్తిగా తొలగిపోతుంది."

విశదీకరణ

ఇది మనోవిజ్ఞానపరంగా అత్యంత లోతైన శ్లోకం. బాహ్య నియంత్రణ ఒక్కటే సరిపోదు. మనస్సులోని ఆకర్షణ అలాగే ఉండవచ్చు. శ్రీకృష్ణుడు చెబుతున్న మార్గం అణచివేయడం కాదు. ఉన్నతమైన ఆనందాన్ని అనుభవించడం. చిన్న దీపం వెలుగు సూర్యోదయం వచ్చిన తరువాత కనిపించనట్లే... ఆత్మానందాన్ని అనుభవించిన తరువాత విషయాసక్తి సహజంగానే తగ్గిపోతుంది.

శ్లోకం 2.60

యతతో హ్యపి కౌంతేయ పురుషస్య విపశ్చితః। ఇంద్రియాణి ప్రమాథీనీ హరంతి ప్రసభం మనః॥ 2.60॥

భావార్థం

"ఓ కౌంతేయా! ప్రయత్నం చేస్తున్న జ్ఞానవంతుడి మనస్సును కూడా ఈ చంచలమైన ఇంద్రియాలు బలవంతంగా తమ వైపుకు లాగగలవు."

విశదీకరణ

శ్రీకృష్ణుడు ఒక హెచ్చరిక చేస్తున్నారు. జ్ఞానం వచ్చిన వెంటనే సాధన పూర్తికాదు. అప్రమత్తత అవసరం. ఇంద్రియాలు శత్రువులు కావు. కానీ అవి నియంత్రణ లేకుండా నడిపిస్తే మనస్సు మళ్లీ చంచలమవుతుంది. అందుకే ఆధ్యాత్మిక జీవితంలో నిరంతర జాగరూకత అవసరం.

శ్లోకం 2.61

తాని సర్వాణి సంయమ్య యుక్త ఆసీత మత్పరః। వశే హి యస్యేంద్రియాణి తస్య ప్రజ్ఞా ప్రతిష్ఠితా॥ 2.61॥

భావార్థం

"అందువల్ల ఇంద్రియాలన్నింటినీ నియంత్రించి, నన్నే పరమలక్ష్యంగా భావించి జీవించు. ఎవరి ఇంద్రియాలు వారి వశంలో ఉంటాయో, వారి జ్ఞానం స్థిరంగా ఉంటుంది."

విశదీకరణ

ఇంద్రియనిగ్రహం కేవలం సంకల్పబలంతో నిలబడదు. దానికి ఒక ఉన్నతమైన లక్ష్యం అవసరం. అందుకే శ్రీకృష్ణుడు 'మత్పరః' అని చెప్పారు. మనస్సు ఎప్పుడూ ఏదో ఒక దానిని ఆశ్రయిస్తుంది. తక్కువ విషయాలను విడిచిపెట్టాలంటే... ఉన్నతమైన సత్యాన్ని ఆశ్రయించాలి. అదే స్థిరత్వానికి మార్గం.

శ్లోకం 2.62

ధ్యాయతో విషయాన్ పుంసః సంగస్తేషూపజాయతే। సంగాత్సంజాయతే కామః కామాత్క్రోధోఽభిజాయతే॥ 2.62॥

భావార్థం

"విషయాల గురించి నిరంతరం ఆలోచించడం వల్ల వాటిపై ఆసక్తి ఏర్పడుతుంది. ఆసక్తి నుండి కోరిక పుడుతుంది. కోరిక నెరవేరకపోతే క్రోధం ఉత్పన్నమవుతుంది."

విశదీకరణ

ఈ శ్లోకంతో శ్రీకృష్ణుడు మనస్సు ఎలా బంధానికి లోనవుతుందో వివరించడం ప్రారంభిస్తారు. బంధం ఒక్కసారిగా రాదు. ఒక చిన్న ఆలోచనతో ప్రారంభమవుతుంది. ఆలోచన... ఆసక్తి... కోరిక... ఇది ఒక మానసిక గొలుసు. ఈ గొలుసును అర్థం చేసుకోవడం ద్వారా దాన్ని ప్రారంభ దశలోనే ఆపడం సాధ్యమవుతుంది.

శ్లోకం 2.63

క్రోధాద్ భవతి సమ్మోహః సమ్మోహాత్ స్మృతివిభ్రమః। స్మృతిభ్రంశాద్ బుద్ధినాశో బుద్ధినాశాత్ ప్రణశ్యతి॥ 2.63॥

భావార్థం

"క్రోధం నుండి మోహం కలుగుతుంది. మోహం వల్ల స్మృతి భ్రంశిస్తుంది. స్మృతి భ్రంశించినప్పుడు బుద్ధి నశిస్తుంది. బుద్ధి నశించినప్పుడు మనిషి పతనమవుతాడు."

విశదీకరణ

మునుపటి శ్లోకంలో ప్రారంభమైన మానసిక ప్రవాహాన్ని శ్రీకృష్ణుడు ఇప్పుడు పూర్తిచేస్తున్నారు. ఆలోచన... ఆసక్తి... కోరిక... క్రోధం... మోహం... స్మృతిభ్రంశం... బుద్ధినాశం... చివరికి పతనం. పతనం ఒక్కసారిగా జరగదు. మనస్సులో ప్రారంభమైన చిన్న అలజడి, గుర్తించకపోతే క్రమంగా జీవితాన్నే ప్రభావితం చేస్తుంది. అందుకే స్థితప్రజ్ఞుడు తన మనస్సును మొదటి దశలోనే గమనిస్తాడు.