స్థితప్రజ్ఞుడు

శ్లోకం 2.54

అర్జున ఉవాచ

స్థితప్రజ్ఞస్య కా భాషా సమాధిస్థస్య కేశవ। స్థితధీః కిం ప్రభాషేత కిమాసీత వ్రజేత కిమ్॥ 2.54॥

భావార్థం

అర్జునుడు అన్నారు: "ఓ కేశవా! స్థిరమైన జ్ఞానం కలిగిన వ్యక్తి లక్షణాలు ఏమిటి? అతను ఎలా మాట్లాడుతాడు? ఎలా కూర్చుంటాడు? ఎలా నడుచుకుంటాడు?"

విశదీకరణ

ఈ శ్లోకంతో సాంఖ్యయోగంలోని చివరి భావయాత్ర ప్రారంభమవుతుంది. అర్జునుని ప్రశ్న చాలా లోతైనది. ఆయన సిద్ధాంతాన్ని అడగడం లేదు. జీవితాన్ని అడుగుతున్నారు. జ్ఞానం మనిషిలో స్థిరపడితే... అది ప్రవర్తనలో ఎలా కనిపిస్తుంది? అనే ప్రశ్నను అడుగుతున్నారు. ఇది ప్రతి సాధకుడు అడగవలసిన ప్రశ్న. ఎందుకంటే నిజమైన జ్ఞానం మాటల్లో కాదు... జీవితంలో కనిపించాలి.

శ్లోకం 2.55

శ్రీభగవానువాచ

ప్రజహాతి యదా కామాన్ సర్వాన్ పార్థ మనోగతాన్। ఆత్మన్యేవాత్మనా తుష్టః స్థితప్రజ్ఞస్తదోచ్యతే॥ 2.55॥

భావార్థం

శ్రీభగవానుడు అన్నారు: "ఓ పార్థా! మనస్సులోని కోరికలన్నింటినీ విడిచిపెట్టి, తనలో తానే సంతృప్తిగా ఉండగల వ్యక్తిని స్థితప్రజ్ఞుడు అంటారు."

విశదీకరణ

శ్రీకృష్ణుడు స్థితప్రజ్ఞుని మొదటి లక్షణాన్ని చెబుతున్నారు. ఆయన సంతోషం బాహ్య వస్తువులపై ఆధారపడదు. ప్రశంసలు... సంపద... పదవి... పరిస్థితులు... ఇవి ఆయన ఆనందానికి మూలం కావు. తనలోని ఆత్మస్వరూపంలోనే ఆయన తృప్తిని పొందుతాడు. ఇది కోరికలను బలవంతంగా అణచివేయడం కాదు. వాటిని మించి ఉన్న ఆనందాన్ని అనుభవించడం.

శ్లోకం 2.56

దుఃఖేష్వనుద్విగ్నమనాః సుఖేషు విగతస్పృహః। వీతరాగభయక్రోధః స్థితధీర్మునిరుచ్యతే॥ 2.56॥

భావార్థం

"దుఃఖంలో కలత చెందని, సుఖంలో అతిగా ఆసక్తి చూపని, రాగం, భయం, క్రోధాన్ని అధిగమించినవాడిని స్థితప్రజ్ఞుడు అంటారు."

విశదీకరణ

స్థితప్రజ్ఞుని జీవితంలో కూడా సుఖదుఃఖాలు వస్తాయి. కానీ అవి ఆయన అంతర్మనస్సును కదిలించలేవు. ఆయన రాతిలా భావశూన్యుడు కాదు. సమత్వంతో జీవించే వ్యక్తి. రాగం తగ్గినప్పుడు... భయం తగ్గుతుంది. భయం తగ్గినప్పుడు... క్రోధం కూడా తగ్గుతుంది. అందుకే శ్రీకృష్ణుడు ఈ మూడు భావాలను ఒకే వరుసలో చెప్పారు.

శ్లోకం 2.57

యః సర్వత్రానభిస్నేహః తత్తత్ప్రాప్య శుభాశుభమ్। నాభినందతి న ద్వేష్టి తస్య ప్రజ్ఞా ప్రతిష్ఠితా॥ 2.57॥

భావార్థం

"శుభం వచ్చినా, అశుభం వచ్చినా అతిగా ఆనందపడని, ద్వేషించని, ఆసక్తితో అంటిపెట్టుకోని వ్యక్తి యొక్క జ్ఞానం స్థిరంగా ఉంటుంది."

విశదీకరణ

జీవితంలో ప్రతి అనుభవానికి వెంటనే ప్రతిస్పందించడం మన సహజ స్వభావం. శుభం వస్తే... అది శాశ్వతంగా ఉండాలని కోరుకుంటాం. అశుభం వస్తే... అది వెంటనే తొలగిపోవాలని కోరుకుంటాం. స్థితప్రజ్ఞుడు మాత్రం ఈ రెండింటినీ సమభావంతో చూస్తాడు. అందుకే ఆయన ప్రశాంతత పరిస్థితులపై ఆధారపడదు. ఆయన అంతర్మనస్సులోనే స్థిరంగా ఉంటుంది.

శ్లోకం 2.58

యదా సంహరతే చాయం కూర్మోఽంగానీవ సర్వశః। ఇంద్రియాణీంద్రియార్థేభ్యః తస్య ప్రజ్ఞా ప్రతిష్ఠితా॥ 2.58॥

భావార్థం

"తాబేలు అవసరమైనప్పుడు తన అవయవాలన్నింటినీ లోపలికి ముడుచుకున్నట్లుగా, తన ఇంద్రియాలను విషయాల నుండి ఉపసంహరించుకోగలిగిన వ్యక్తి యొక్క జ్ఞానం స్థిరంగా ఉంటుంది."

విశదీకరణ

శ్రీకృష్ణుడు ఒక అద్భుతమైన ఉపమానాన్ని ఉపయోగిస్తున్నారు. తాబేలు భయంతో ఎప్పుడూ ముడుచుకొని ఉండదు. అవసరమైనప్పుడు బయటకు వస్తుంది. అవసరమైనప్పుడు లోపలికి వెళ్లిపోతుంది. అలాగే స్థితప్రజ్ఞుడు ఇంద్రియాలను నాశనం చేయడు. వాటికి బానిస కూడా కాడు. ఎప్పుడు ఉపయోగించాలో... ఎప్పుడు నియంత్రించాలో తెలుసుకుంటాడు. ఇదే నిజమైన ఇంద్రియనిగ్రహం.