శరీరం మారుతుంది...

శ్లోకం 2.11

శ్రీభగవానువాచ

అశోచ్యానన్వశోచస్త్వం ప్రజ్ఞావాదాంశ్చ భాషసే। గతాసూనగతాసూంశ్చ నానుశోచంతి పండితాః॥ 2.11॥

భావార్థం

శ్రీభగవానుడు అన్నారు: "శోకించవలసిన అవసరం లేని వారి కోసం నీవు శోకిస్తున్నావు. అయితే పండితుడిలా మాట్లాడుతున్నావు. నిజమైన జ్ఞానులు జీవించి ఉన్నవారి గురించీ, మరణించినవారి గురించీ శోకించరు."

విశదీకరణ

ఇదే భగవద్గీత బోధకు హృదయం. శ్రీకృష్ణుడు అర్జునుని వాదనలను ఒక్కొక్కటిగా ఖండించడం ప్రారంభించలేదు. ముందుగా ఒక మూలసత్యాన్ని చెప్పారు. "నీ శోకానికి మూలం పరిస్థితి కాదు... అవగాహనలోని లోపం." అర్జునుడు ధర్మం గురించి మాట్లాడుతున్నారు. కుటుంబం గురించి మాట్లాడుతున్నారు. పాపం గురించి మాట్లాడుతున్నారు. కానీ జీవితంలోని అత్యంత ప్రాథమికమైన సత్యాన్ని ఇంకా గ్రహించలేదు. అందుకే శ్రీకృష్ణుడు ఆత్మజ్ఞానంతో బోధను ప్రారంభిస్తారు. ఈ ఒక్క శ్లోకం మొత్తం సాంఖ్యయోగానికి ద్వారంలాంటిది.

శ్లోకం 2.12

న త్వేవాహం జాతు నాసం న త్వం నేమే జనాధిపాః। న చైవ న భవిష్యామః సర్వే వయమతః పరమ్॥ 2.12॥

భావార్థం

"నేను లేని కాలం ఎప్పుడూ లేదు. నీవు లేని కాలం కూడా లేదు. ఈ రాజులు లేని కాలం కూడా లేదు. ఇక ముందు కూడా మనం ఉండకుండా పోయే కాలం లేదు."

విశదీకరణ

శ్రీకృష్ణుడు ఇప్పుడు ఆత్మ యొక్క నిత్యత్వాన్ని వివరించడం ప్రారంభిస్తారు. మనకు కనిపించేది శరీరం. కానీ శ్రీకృష్ణుడు చూపించేది ఆత్మ. శరీరం జన్మిస్తుంది. పెరుగుతుంది. మారుతుంది. ఒకరోజు నశిస్తుంది. కానీ ఆత్మకు ఆరంభం లేదు. అంతం లేదు. ఈ శ్లోకం ద్వారా శ్రీకృష్ణుడు అర్జునుని దృష్టిని శరీరం నుండి ఆత్మవైపు మళ్లిస్తున్నారు.

శ్లోకం 2.13

దేహినోఽస్మిన్ యథా దేహే కౌమారం యౌవనం జరా। తథా దేహాంతరప్రాప్తిః ధీరస్తత్ర న ముహ్యతి॥ 2.13॥

భావార్థం

"ఈ శరీరంలో బాల్యం, యౌవనం, వృద్ధాప్యం ఎలా సహజంగా వస్తాయో, అలాగే మరణం తరువాత మరొక శరీరాన్ని పొందడం కూడా సహజమే. దీనిని గ్రహించిన ధీరుడు మోహపడడు."

విశదీకరణ

మన జీవితంలో బాల్యం నుండి యౌవనానికి వచ్చిన మార్పును మనం సహజంగా అంగీకరిస్తాం. యౌవనం నుండి వృద్ధాప్యానికి వచ్చిన మార్పునూ అర్థం చేసుకుంటాం. ఎందుకంటే... ఈ మార్పుల మధ్య "నేను" అనే అనుభూతి మారదు. శరీరంలో మార్పులు వస్తాయి. కానీ వాటిని అనుభవిస్తున్న చైతన్యం అలాగే ఉంటుంది. అదే విధంగా శరీరాన్ని విడిచి మరొక శరీరాన్ని పొందడాన్ని కూడా శ్రీకృష్ణుడు సహజమైన మార్పుగా వివరిస్తున్నారు.

శ్లోకం 2.14

మాత్రాస్పర్శాస్తు కౌంతేయ శీతోష్ణసుఖదుఃఖదాః। ఆగమాపాయినోఽనిత్యాః తాంస్తితిక్షస్వ భారత॥ 2.14॥

భావార్థం

"ఓ కౌంతేయా! ఇంద్రియాలు విషయాలతో కలిసినప్పుడు చలి, వేడి, సుఖం, దుఃఖం వంటి అనుభవాలు కలుగుతాయి. అవి వచ్చిపోతూ ఉండే అనిత్యమైనవి. వాటిని ఓర్పుతో భరించు."

విశదీకరణ

శ్రీకృష్ణుడు ఇప్పుడు జీవితం గురించి ఒక ఆచరణాత్మక సత్యాన్ని చెబుతున్నారు. సుఖం... దుఃఖం... లాభం... నష్టం... ఇవన్నీ శాశ్వతమైనవి కావు. అవి పరిస్థితుల్లాగే వచ్చి వెళ్లిపోతుంటాయి. శాశ్వతం కాని వాటిని శాశ్వతంగా భావించినప్పుడే మనం బాధపడతాము. ఈ శ్లోకం సహనాన్ని మాత్రమే కాదు... అనిత్యతను అర్థం చేసుకునే జ్ఞానాన్ని కూడా బోధిస్తుంది.

శ్లోకం 2.15

యం హి న వ్యథయంత్యేతే పురుషం పురుషర్షభ। సమదుఃఖసుఖం ధీరం సోఽమృతత్వాయ కల్పతే॥ 2.15॥

భావార్థం

"ఓ పురుషశ్రేష్ఠుడా! సుఖదుఃఖాలు ఎవరి మనస్సును కలవరపెట్టలేవో, ఎవరు వాటిని సమభావంతో స్వీకరిస్తారో, ఆ ధీరుడు అమృతత్వానికి అర్హుడవుతాడు."

విశదీకరణ

ఈ భావయాత్రలో మొదటిసారిగా శ్రీకృష్ణుడు ధీరుడు అనే ఆదర్శాన్ని మన ముందుకు తీసుకువస్తారు. ధీరుడు అంటే బాధలు లేని వ్యక్తి కాదు. సుఖదుఃఖాలు రాని వ్యక్తి కూడా కాదు. వాటిచేత తన మనస్సు కదలని వ్యక్తి. సమత్వం అనేది పరిస్థితులను నియంత్రించడం వల్ల రాదు. పరిస్థితుల మధ్య కూడా అంతర్మనస్సు స్థిరంగా ఉండడం వల్ల వస్తుంది. ఇదే తరువాతి అధ్యాయాల్లో విస్తరించబోయే గీతా బోధకు బలమైన పునాది.

శ్లోకం 2.16

నాసతో విద్యతే భావో నాభావో విద్యతే సతః। ఉభయోరపి దృష్టోఽంతః త్వనయోస్తత్త్వదర్శిభిః॥ 2.16॥

భావార్థం

"అసత్యానికి శాశ్వతమైన ఉనికి లేదు. సత్యానికి లేమి లేదు. ఈ రెండింటి స్వరూపాన్ని తత్త్వదర్శులు స్పష్టంగా గ్రహించారు."

విశదీకరణ

ఇది సాంఖ్యయోగంలోని అత్యంత గంభీరమైన తాత్త్విక శ్లోకాలలో ఒకటి. శ్రీకృష్ణుడు ఇప్పుడు శాశ్వతమైనది, అశాశ్వతమైనది అనే భేదాన్ని తెలియజేస్తున్నారు. మార్పుకు లోనయ్యేది శాశ్వతం కాదు. ఎప్పటికీ నిలిచి ఉండేది మాత్రమే సత్యం. శరీరం మారుతుంది. పరిస్థితులు మారుతాయి. భావాలు మారుతాయి. కానీ వాటన్నింటికీ ఆధారమైన ఆత్మ మారదు. ఈ తేడాను గ్రహించడమే తత్త్వజ్ఞానానికి ఆరంభం.

శ్లోకం 2.17

అవినాశి తు తద్విద్ధి యేన సర్వమిదం తతమ్। వినాశమవ్యయస్యాస్య న కశ్చిత్కర్తుమర్హతి॥ 2.17॥

భావార్థం

"ఈ సమస్త జగత్తునూ వ్యాపించి ఉన్నది అవినాశి అని తెలుసుకో. ఆ అవ్యయమైన దానిని ఎవ్వరూ నాశనం చేయలేరు."

విశదీకరణ

శ్రీకృష్ణుడు ఇప్పుడు ఆత్మ యొక్క మరొక లక్షణాన్ని వివరిస్తున్నారు. ఆత్మ కేవలం నిత్యమైనదే కాదు. అది అవినాశి. దానిని ఏ శక్తీ నాశనం చేయలేదు. శరీరాన్ని నాశనం చేయవచ్చు. వస్తువులను నాశనం చేయవచ్చు. కానీ ఆత్మ వినాశానికి అతీతమైనది. అందువల్ల శోకం శరీరానికి సంబంధించినదే కాని, ఆత్మకు సంబంధించినది కాదని శ్రీకృష్ణుడు అర్జునునికి తెలియజేస్తున్నారు.

శ్లోకం 2.18

అంతవంత ఇమే దేహా నిత్యస్యోక్తాః శరీరిణః। అనాశినోఽప్రమేయస్య తస్మాద్యుధ్యస్వ భారత॥ 2.18॥

భావార్థం

"ఈ శరీరాలు అంతం పొందేవి. కానీ వీటిలో నివసించే ఆత్మ నిత్యమైనది, అవినాశమైనది, అప్రమేయమైనది. అందువల్ల, ఓ భారతా! నీ కర్తవ్యాన్ని నిర్వర్తించు."

విశదీకరణ

ఇక్కడ మొదటిసారిగా శ్రీకృష్ణుడు ఆత్మజ్ఞానాన్ని కర్తవ్యంతో అనుసంధానిస్తున్నారు. ఇప్పటి వరకు ఆయన ఆత్మ స్వరూపాన్ని వివరించారు. ఇప్పుడు ఆ జ్ఞానం జీవితంలో ఎలా ఉపయోగపడాలో చూపిస్తున్నారు. ఆత్మ నిత్యమని తెలుసుకోవడం కేవలం తాత్త్విక జ్ఞానం కాదు. అది ధర్మాన్ని నిర్భయంగా ఆచరించే బలాన్ని ఇస్తుంది.

శ్లోకం 2.19

య ఏనం వేత్తి హంతారం యశ్చైనం మన్యతే హతమ్। ఉభౌ తౌ న విజానీతో నాయం హంతి న హన్యతే॥ 2.19॥

భావార్థం

"ఆత్మ చంపుతుందని భావించే వాడూ, ఆత్మ చంపబడిందని భావించే వాడూ ఇద్దరూ నిజస్వరూపాన్ని గ్రహించలేదు. ఆత్మ చంపదు. చంపబడదు."

విశదీకరణ

శ్రీకృష్ణుడు అర్జునుని ప్రధాన భయాన్నే తొలగిస్తున్నారు. "నేను వారిని చంపుతున్నాను" అనే భావన శరీర స్థాయిలో నిజమే. కానీ ఆత్మ స్థాయిలో అది వర్తించదు. ఆత్మకు జననం లేదు. మరణం లేదు. అందువల్ల ఆత్మను సంహరించడం అనే ప్రశ్నే ఉత్పన్నం కాదు.

శ్లోకం 2.20

న జాయతే మ్రియతే వా కదాచిన్ నాయం భూత్వా భవితా వా న భూయః। అజో నిత్యః శాశ్వతోఽయం పురాణో న హన్యతే హన్యమానే శరీరే॥ 2.20॥

భావార్థం

"ఆత్మకు జననం లేదు. మరణం లేదు. అది ఎప్పుడూ ఉనికిలోనే ఉంటుంది. అది అజన్మ, నిత్యము, శాశ్వతము, అనాదియైనది. శరీరం నశించినా ఆత్మ నశించదు."

విశదీకరణ

ఈ శ్లోకం భగవద్గీతలో ఆత్మ స్వరూపాన్ని అత్యంత స్పష్టంగా వివరిస్తుంది. శ్రీకృష్ణుడు ఆత్మకు అనేక లక్షణాలను చెబుతారు. అది అజన్మ. నిత్యము. శాశ్వతము. పురాతనమైనది. అవినాశి. శరీరం మారుతుంది. కాలం మారుతుంది. జననం, మరణం జరుగుతాయి. కానీ ఆ మార్పులన్నింటికీ అతీతంగా ఆత్మ నిత్యంగా ఉంటుంది. ఈ సత్యాన్ని గ్రహించినప్పుడు, మరణాన్ని చూసే దృష్టి మారుతుంది. శోకానికి బదులుగా జ్ఞానం స్థిరపడడం ప్రారంభమవుతుంది.

శ్లోకం 2.21

వేదావినాశినం నిత్యం య ఏనమజమవ్యయం। కథం స పురుషః పార్థ కం ఘాతయతి హంతి కమ్॥ 2.21॥

భావార్థం

"ఓ పార్థా! ఈ ఆత్మ అవినాశి, నిత్యము, అజన్మ, అవ్యయమని తెలిసినవాడు ఎవరినైనా ఎలా చంపగలడు? ఎవరినైనా చంపించగలడు?"

విశదీకరణ

ఇప్పటి వరకు శ్రీకృష్ణుడు ఆత్మ యొక్క స్వరూపాన్ని వివరించారు. ఇప్పుడు ఆ జ్ఞానాన్ని అర్జునుని ప్రశ్నతో అనుసంధానిస్తున్నారు. ఆత్మ నిత్యమని నిజంగా గ్రహించినవాడికి "నేను చంపాను", "అతను చంపబడ్డాడు" అనే భావనలు శరీర స్థాయికే పరిమితమని అర్థమవుతుంది. ఈ శ్లోకం హింసను సమర్థించడం కాదు. ఆత్మ, శరీరం మధ్య ఉన్న భేదాన్ని తెలియజేయడం.

శ్లోకం 2.22

వాసాంసి జీర్ణాని యథా విహాయ నవాని గృహ్ణాతి నరోఽపరాణి। తథా శరీరాణి విహాయ జీర్ణా- న్యన్యాని సంయాతి నవాని దేహీ॥ 2.22॥

భావార్థం

"మనిషి పాత వస్త్రాలను విడిచిపెట్టి కొత్త వస్త్రాలను ధరించినట్లే, దేహి పాత శరీరాన్ని విడిచి కొత్త శరీరాన్ని స్వీకరిస్తాడు."

విశదీకరణ

భగవద్గీతలో అత్యంత ప్రసిద్ధి చెందిన ఉపమానాలలో ఇది ఒకటి. శ్రీకృష్ణుడు అత్యంత క్లిష్టమైన తత్వాన్ని చాలా సరళమైన ఉదాహరణతో వివరిస్తారు. వస్త్రాలు మారినంత మాత్రాన వ్యక్తి మారడు. అలాగే శరీరం మారినంత మాత్రాన ఆత్మ మారదు. మారేది శరీరం మాత్రమే. ఉండేది ఆత్మ. అందుకే మరణాన్ని అంతిమ ముగింపుగా కాకుండా, ఒక మార్పుగా చూడాలని శ్రీకృష్ణుడు బోధిస్తున్నారు.

శ్లోకం 2.23

నైనం ఛిందంతి శస్త్రాణి నైనం దహతి పావకః। న చైనం క్లేదయంత్యాపో న శోషయతి మారుతః॥ 2.23॥

భావార్థం

"ఆత్మను ఆయుధాలు ఛేదించలేవు. అగ్ని దహించలేదు. నీరు తడపలేదు. గాలి ఎండబెట్టలేదు."

విశదీకరణ

ఆత్మ వినాశానికి అతీతమైనదని శ్రీకృష్ణుడు ఇప్పుడు మరింత స్పష్టంగా వివరిస్తున్నారు. భూమిపై ఉన్న ఏ భౌతిక శక్తీ ఆత్మను ప్రభావితం చేయలేదు. ఎందుకంటే ఆత్మ భౌతిక పదార్థం కాదు. ఈ శ్లోకం ఆత్మ యొక్క అవినాశిత్వాన్ని మన హృదయంలో బలంగా నిలిపేలా చేస్తుంది.

శ్లోకం 2.24

అచ్ఛేద్యోఽయమదాహ్యోఽయం అక్లేద్యోఽశోష్య ఏవ చ। నిత్యః సర్వగతః స్థాణురచలోఽయం సనాతనః॥ 2.24॥

భావార్థం

"ఆత్మను ఛేదించలేరు. దహించలేరు. తడపలేరు. ఎండబెట్టలేరు. అది నిత్యము, సర్వవ్యాపి, స్థిరమైనది, అచలమైనది, సనాతనమైనది."

విశదీకరణ

ఈ శ్లోకంలో శ్రీకృష్ణుడు ఆత్మ యొక్క లక్షణాలను వరుసగా వివరిస్తున్నారు. అవి కేవలం నిర్వచనాలు కావు. అర్జునుని భయాన్ని ఒక్కొక్క పొరగా తొలగించే జ్ఞానవాక్యాలు. శరీరానికి వర్తించే నియమాలు ఆత్మకు వర్తించవని ఈ శ్లోకం మరింత స్పష్టంగా తెలియజేస్తుంది.

శ్లోకం 2.25

అవ్యక్తోఽయమచింత్యోఽయమవికార్యోఽయముచ్యతే। తస్మాదేవం విదిత్వైనం నానుశోచితుమర్హసి॥ 2.25॥

భావార్థం

"ఆత్మ ఇంద్రియాలకు కనిపించదు. మనస్సుతో పూర్తిగా ఊహించలేం. అది మార్పులేనిది. ఈ సత్యాన్ని తెలుసుకున్న తరువాత నీవు శోకించకూడదు."

విశదీకరణ

ఇప్పుడు శ్రీకృష్ణుడు మళ్లీ అర్జునుని శోకం వైపు వస్తారు. ఆత్మను కళ్లతో చూడలేం. స్పర్శించలేం. కొలవలేం. అయినప్పటికీ అది సత్యమే. అందుకే ఆత్మను తెలుసుకోవడానికి ఇంద్రియాలు మాత్రమే సరిపోవు. జ్ఞానం అవసరం. ఈ భావయాత్రలో ఇప్పటి వరకు చెప్పిన బోధలన్నింటినీ ఒక నిర్ణయంగా శ్రీకృష్ణుడు చెబుతున్నారు. "ఆత్మ స్వరూపాన్ని గ్రహించిన తరువాత శోకానికి స్థానం ఉండదు."

శ్లోకం 2.26

అథ చైనం నిత్యజాతం నిత్యం వా మన్యసే మృతమ్। తథాపి త్వం మహాబాహో నైవం శోచితుమర్హసి॥ 2.26॥

భావార్థం

"ఓ మహాబాహో! ఒకవేళ నీవు ఆత్మ ఎప్పటికప్పుడు జన్మిస్తుందని, ఎప్పటికప్పుడు మరణిస్తుందని భావించినా కూడా, ఈ విధంగా శోకించడం సమంజసం కాదు."

విశదీకరణ

ఇక్కడ శ్రీకృష్ణుడు మరో కోణంలో ఆలోచింపజేస్తున్నారు. ఇప్పటి వరకు ఆత్మ నిత్యమని వివరించారు. ఇప్పుడు ఒకవేళ అర్జునుడు ఆ సత్యాన్ని ఇంకా అంగీకరించకపోయినా, ఆయన శోకానికి సమర్థనం లేదని తర్కబద్ధంగా వివరిస్తున్నారు. ఇది గొప్ప గురువు లక్షణం. శిష్యుడు ఎక్కడ ఉన్నాడో అక్కడి నుంచే బోధను ప్రారంభించడం.

శ్లోకం 2.27

జాతస్య హి ధ్రువో మృత్యుః ధ్రువం జన్మ మృతస్య చ। తస్మాదపరిహార్యేఽర్థే న త్వం శోచితుమర్హసి॥ 2.27॥

భావార్థం

"జన్మించినవారికి మరణం తప్పదు. మరణించినవారికి మళ్లీ జన్మ కూడా తప్పదు. తప్పించలేని ఈ సత్యం గురించి నీవు శోకించకూడదు."

విశదీకరణ

జీవితంలో కొన్ని సత్యాలను మార్చలేం. జననం. మరణం. కాలగమనము. ఇవి ప్రకృతి ధర్మాలు. మార్చలేని వాటిని అంగీకరించకుండా నిరంతరం శోకించడం వల్ల సమస్య పరిష్కారం కాదు. ఈ శ్లోకం మనకు వాస్తవాన్ని అంగీకరించే పరిపక్వతను నేర్పుతుంది.

శ్లోకం 2.28

అవ్యక్తాదీని భూతాని వ్యక్తమధ్యాని భారత। అవ్యక్తనిధనాన్యేవ తత్ర కా పరిదేవనా॥ 2.28॥

భావార్థం

"ఓ భారతా! ప్రాణులు జన్మకు ముందు అవ్యక్తంగా ఉంటాయి. మధ్యలో మాత్రమే వ్యక్తంగా కనిపిస్తాయి. మరణానంతరం మళ్లీ అవ్యక్తమవుతాయి. అలాంటప్పుడు శోకం ఎందుకు?"

విశదీకరణ

మనకు కనిపించేది జీవితంలో ఒక చిన్న భాగం మాత్రమే. జననానికి ముందు ఏమిటో మనకు కనిపించదు. మరణానంతరం ఏమిటో కూడా కనిపించదు. ఈ రెండు అవ్యక్త స్థితుల మధ్య కనిపించే జీవితాన్నే మనం సంపూర్ణ సత్యంగా భావిస్తాం. శ్రీకృష్ణుడు ఆ పరిమిత దృష్టిని విస్తరిస్తున్నారు.

శ్లోకం 2.29

ఆశ్చర్యవత్ పశ్యతి కశ్చిదేనమ్ ఆశ్చర్యవద్వదతి తథైవ చాన్యః। ఆశ్చర్యవచ్చైనమన్యః శృణోతి శ్రుత్వాప్యేనం వేద న చైవ కశ్చిత్॥ 2.29॥

భావార్థం

"కొంతమంది ఆత్మను ఆశ్చర్యంగా చూస్తారు. మరికొందరు ఆశ్చర్యంగా వివరిస్తారు. ఇంకొందరు ఆశ్చర్యంగా వింటారు. అయినప్పటికీ విన్న తరువాత కూడా చాలామందికి అది పూర్తిగా అర్థం కాదు."

విశదీకరణ

ఆత్మజ్ఞానం సాధారణ విషయం కాదు. అది కేవలం వినడం ద్వారా పూర్తిగా గ్రహించబడదు. దానిపై మననం అవసరం. అనుభవం అవసరం. అంతర్ముఖత అవసరం. అందుకే శ్రీకృష్ణుడు ఆత్మను "ఆశ్చర్యం"గా వర్ణిస్తారు.

శ్లోకం 2.30

దేహీ నిత్యమవధ్యోఽయం దేహే సర్వస్య భారత। తస్మాత్సర్వాణి భూతాని న త్వం శోచితుమర్హసి॥ 2.30॥

భావార్థం

"ఓ భారతా! ప్రతి శరీరంలో నివసించే ఆత్మ నిత్యమైనది, అవధ్యమైనది. అందువల్ల ఏ ప్రాణి గురించి కూడా ఈ విధంగా శోకించకూడదు."

విశదీకరణ

ఈ భావయాత్రకు శ్రీకృష్ణుడు ఒక స్పష్టమైన ముగింపును ఇస్తారు. 2.11వ శ్లోకంలో ప్రారంభించిన బోధను ఇప్పుడు సంక్షిప్తంగా మళ్లీ గుర్తు చేస్తున్నారు. ఆత్మ నిత్యమైనది. అవినాశి. అవధ్యము. ఈ సత్యాన్ని గ్రహించినప్పుడు శోకం తన బలాన్ని కోల్పోతుంది. అర్జునుని శోకం ఇంకా పూర్తిగా తొలగిపోలేదు. కానీ దాన్ని తొలగించే జ్ఞానానికి పునాది ఇప్పుడు పూర్తిగా ఏర్పడింది.