సమస్య ఎప్పుడూ బయట ఉండకపోవచ్చు...

శ్లోకం 2.1

సంజయ ఉవాచ

తం తథా కృపయావిష్టమశ్రుపూర్ణాకులేక్షణమ్। విషీదంతమిదం వాక్యమువాచ మధుసూదనః॥ 2.1॥

భావార్థం

సంజయుడు చెప్పారు: అపారమైన కరుణతో నిండిపోయి, కన్నీళ్లతో కళ్లు నిండిన, శోకంతో కృంగిపోయిన అర్జునునితో శ్రీకృష్ణుడు ఇలా అన్నారు.

విశదీకరణ

మొదటి అధ్యాయం చివరలో అర్జునుడు తన గాండీవాన్ని క్రింద ఉంచి రథంలో కూర్చున్నారు. ఇప్పుడు సంజయుడు అర్జునుని మనస్థితిని మరోసారి మన ముందుంచుతున్నారు. ఆయన యుద్ధభూమిలో ఉన్నారు. కానీ ఆయన పోరాడుతున్నది ఎదుటి సేనతో కాదు. తనలోని సంఘర్షణతో. ఇదే క్షణం నుండి శ్రీకృష్ణుని బోధ ప్రారంభమవుతుంది. ఇప్పటి వరకు అర్జునుడు మాట్లాడారు. ఇక నుండి శ్రీకృష్ణుడు మాట్లాడుతారు. అయితే ఆయన మాటలు అర్జునుని ఓదార్చడానికి కాదు... ఆయనను మేల్కొలపడానికి.

శ్లోకం 2.2

శ్రీభగవానువాచ

కుతస్త్వా కశ్మలమిదం విషమే సముపస్థితమ్। అనార్యజుష్టమస్వర్గ్యమకీర్తికరమర్జున॥ 2.2॥

భావార్థం

శ్రీభగవానుడు అన్నారు: "అర్జునా! ఈ అత్యంత క్లిష్టమైన సమయంలో నీకు ఈ మోహం ఎక్కడి నుండి వచ్చింది? ఇది ఉత్తముల లక్షణం కాదు. ఇది శ్రేయస్సుకు దారితీయదు. నీ కీర్తికీ తగినది కాదు."

విశదీకరణ

శ్రీకృష్ణుని మొదటి మాటలు ఓదార్పుగా లేవు. అవి మేల్కొలుపు. అర్జునుని బాధను చిన్నచూపు చూడడం కాదు. ఆ బాధకు కారణమైన ఆలోచనను ప్రశ్నించడం. ఆయన నేరుగా ఒక ప్రశ్న అడుగుతారు. "ఈ మోహం నీకు ఎక్కడి నుండి వచ్చింది?" శ్రీకృష్ణుడు పరిస్థితిని ప్రశ్నించడం లేదు. అర్జునుని మనస్థితిని ప్రశ్నిస్తున్నారు. ఎందుకంటే, సమస్య పరిస్థితిలో లేదని, దానిని చూసే దృష్టిలోనే ఉందని ఆయనకు తెలుసు.

శ్లోకం 2.3

క్లైబ్యం మా స్మ గమః పార్థ నైతత్త్వయ్యుపపద్యతే। క్షుద్రం హృదయదౌర్బల్యం త్యక్త్వోత్తిష్ఠ పరంతప॥ 2.3॥

భావార్థం

"పార్థా! ఈ బలహీనతకు లొంగిపోవద్దు. ఇది నీకు తగినది కాదు. ఈ అల్పమైన హృదయదౌర్బల్యాన్ని విడిచి లేచి నిలబడు, ఓ శత్రువులను జయించేవాడా!"

విశదీకరణ

శ్రీకృష్ణుడు అర్జునుని అవమానించడం లేదు. ఆయన అసలు స్వరూపాన్ని గుర్తు చేస్తున్నారు. "నీవు ఎవరో గుర్తు చేసుకో" అని చెబుతున్నారు. అర్జునుడు శాశ్వతంగా బలహీనుడు కాదు. ఈ క్షణంలో బలహీనతకు లోనయ్యారు. అందుకే శ్రీకృష్ణుడు సమస్యను అర్జునుని వ్యక్తిత్వంగా కాకుండా, తాత్కాలిక మనస్థితిగా చూస్తున్నారు. ఇది గొప్ప మార్గదర్శకుని లక్షణం. వ్యక్తిని కాదు... వ్యక్తిలో ఏర్పడిన అయోమయాన్ని సరిచేయడం.

శ్లోకం 2.4

అర్జున ఉవాచ

కథం భీష్మమహం సంఖ్యే ద్రోణం చ మధుసూదన। ఇషుభిః ప్రతియోత్స్యామి పూజార్హావరిసూదన॥ 2.4॥

భావార్థం

అర్జునుడు అన్నారు: "ఓ మధుసూదనా! ఓ అరిసూదనా! పూజనీయులైన భీష్మపితామహులను, ద్రోణాచార్యులను నేను బాణాలతో ఎలా ఎదుర్కోగలను?"

విశదీకరణ

శ్రీకృష్ణుని మాటలు విన్న తరువాత కూడా అర్జునుని మనసులోని సంఘర్షణ తగ్గలేదు. ఆయన మళ్లీ తన బాధకు మూలమైన విషయానికే వస్తారు. భీష్ములు, ద్రోణాచార్యులు ఆయనకు ప్రత్యర్థులు కాదు. పూజనీయులు. గౌరవించాల్సిన వారు. అందుకే వారిపై ఆయుధం ఎత్తడం తన వల్ల కాదని చెబుతున్నారు.

శ్లోకం 2.5

గురూనహత్వా హి మహానుభావాన్ శ్రేయో భోక్తుం భైక్ష్యమపీహ లోకే। హత్వార్థకామాంస్తు గురూనిహైవ భుంజీయ భోగాన్ రుధిరప్రదిగ్ధాన్॥ 2.5॥

భావార్థం

"ఈ మహనీయులైన గురువులను సంహరించడం కంటే ఈ లోకంలో భిక్షాటన చేసి జీవించడం మేలు. వారిని సంహరించి సంపాదించిన రాజ్యం, భోగాలు రక్తంతో తడిసినట్లే ఉంటాయి."

విశదీకరణ

అర్జునుని విలువలు ఈ శ్లోకంలో స్పష్టంగా కనిపిస్తాయి. ఆయనకు రాజ్యం మీద ఆశ లేదు. సంపద మీద మోహం లేదు. గురువుల ప్రాణాల కంటే రాజ్యం గొప్పది కాదని ఆయన భావిస్తున్నారు. అయితే, శ్రీకృష్ణుడు తరువాత చెప్పబోయేది ఇదే— మంచి విలువలు మాత్రమే సరిపోవు. వాటిని సరైన దృష్టితో అర్థం చేసుకోవడం కూడా అవసరం.

శ్లోకం 2.6

న చైతద్విద్మః కతరన్నో గరీయో యద్వా జయేమ యది వా నో జయేయుః। యానేవ హత్వా న జిజీవిషామః తేఽవస్థితాః ప్రముఖే ధార్తరాష్ట్రాః॥ 2.6॥

భావార్థం

"మాకు ఏది శ్రేయస్కరమో కూడా తెలియడం లేదు. మనం వారిని జయించడం మంచిదా, లేక వారు మనలను జయించడం మంచిదా? ఎవరిని సంహరించిన తరువాత మనం జీవించాలని కూడా కోరుకోవడం లేదో, ఆ ధృతరాష్ట్రుని కుమారులే మన ఎదురుగా నిలిచి ఉన్నారు."

విశదీకరణ

ఈ శ్లోకంలో అర్జునుడు తన గందరగోళాన్ని స్పష్టంగా అంగీకరిస్తున్నారు. ఇప్పటి వరకు ఆయన అనేక కారణాలు చెప్పారు. కానీ ఇప్పుడు ఒక ముఖ్యమైన విషయాన్ని ఒప్పుకుంటున్నారు. "నాకు ఏది సరైనదో తెలియడం లేదు." ఇదే నిజమైన మార్పుకు ఆరంభం. మనకు తెలియదని అంగీకరించినప్పుడే తెలుసుకోవడానికి మనసు సిద్ధమవుతుంది.

శ్లోకం 2.7

కార్పణ్యదోషోపహతస్వభావః పృచ్ఛామి త్వాం ధర్మసమ్మూఢచేతాః। యచ్ఛ్రేయః స్యాన్నిశ్చితం బ్రూహి తన్మే శిష్యస్తేఽహం శాధి మాం త్వాం ప్రపన్నమ్॥ 2.7॥

భావార్థం

"దౌర్బల్యం వల్ల నా స్వభావం కమ్ముకుపోయింది. ధర్మం విషయంలో నా బుద్ధి అయోమయానికి గురైంది. నాకు ఏది శ్రేయస్కరమో నిశ్చయంగా చెప్పండి. నేను మీ శిష్యుడిని. మిమ్మల్ని శరణు ఆశ్రయించాను. దయచేసి నన్ను ఉపదేశించండి."

విశదీకరణ

ఇది భగవద్గీతలో అత్యంత ముఖ్యమైన శ్లోకాలలో ఒకటి. ఇప్పటి వరకు అర్జునుడు శ్రీకృష్ణునితో స్నేహితుడిలా మాట్లాడారు. ఈ శ్లోకం నుండి ఆయన శిష్యుడు అవుతారు. ఇది సంబంధంలో వచ్చిన మార్పు మాత్రమే కాదు. మనస్థితిలో వచ్చిన మార్పు. తనకు అన్నీ తెలుసనే భావన నుండి... "నాకు మార్గదర్శకత్వం అవసరం" అనే వినయానికి అర్జునుడు చేరుకున్నారు. ఇదే భగవద్గీత బోధకు అసలు ద్వారం.

శ్లోకం 2.8

న హి ప్రపశ్యామి మమాపనుద్యాద్ యచ్చోకముచ్ఛోషణమింద్రియాణామ్। అవాప్య భూమావసపత్నమృద్ధం రాజ్యం సురాణామపి చాధిపత్యమ్॥ 2.8॥

భావార్థం

"నా ఇంద్రియాలను ఎండబెట్టివేస్తున్న ఈ శోకాన్ని తొలగించగల మార్గం నాకు కనిపించడం లేదు. భూమండలమంతా నిష్కంటక రాజ్యం లభించినా, దేవతలపై అధిపత్యం వచ్చినా కూడా ఈ శోకం తొలగదు."

విశదీకరణ

ఇప్పుడు అర్జునుడు తన సమస్య యొక్క లోతును గ్రహిస్తున్నారు. ఆయనకు సమస్య రాజ్యం కాదు. విజయం కాదు. ఓటమి కాదు. శోకం. బాహ్య విజయాలు అంతర్మనస్సులోని బాధను తొలగించలేవని ఆయన గుర్తిస్తున్నారు. ఇదే కారణంగా ఆయన ఇప్పుడు జ్ఞానాన్ని కోరుతున్నారు.

శ్లోకం 2.9

సంజయ ఉవాచ

ఏవముక్త్వా హృషీకేశం గుడాకేశః పరంతప। న యోత్స్య ఇతి గోవిందమ్ ఉక్త్వా తూష్ణీం బభూవ హ॥ 2.9॥

భావార్థం

సంజయుడు చెప్పారు: ఇలా శ్రీకృష్ణునితో చెప్పిన అర్జునుడు, "నేను యుద్ధం చేయను" అని చెప్పి మౌనంగా ఉండిపోయారు.

విశదీకరణ

అర్జునుడు తన నిర్ణయాన్ని మరోసారి స్పష్టంగా ప్రకటించారు. అంతే కాదు... ఇప్పుడు ఆయన మౌనమయ్యారు. ఈ మౌనం ఓటమి కాదు. శ్రీకృష్ణుని సమాధానాన్ని వినడానికి సిద్ధమైన మౌనం. ఇప్పటి వరకు అర్జునుడు మాట్లాడారు. ఇప్పుడు ఆయన వినడానికి సిద్ధమయ్యారు.

శ్లోకం 2.10

తమువాచ హృషీకేశః ప్రహసన్నివ భారత। సేనయోరుభయోర్మధ్యే విషీదంతమిదం వచః॥ 2.10॥

భావార్థం

సంజయుడు చెప్పారు: ఓ భారతా! రెండు సేనల మధ్య విషాదంలో ఉన్న అర్జునునితో హృషీకేశుడైన శ్రీకృష్ణుడు చిరునవ్వుతో ఇలా అన్నారు.

విశదీకరణ

ఈ శ్లోకంతో భగవద్గీతలోని మహోపదేశం ప్రారంభమవుతుంది. శ్రీకృష్ణుడు చిరునవ్వుతో మాట్లాడడం ఎంతో అర్థవంతమైన విషయం. ఆయన అర్జునుని బాధను తేలికగా తీసుకోవడం లేదు. ఆ బాధకు పరిష్కారం తనకు స్పష్టంగా తెలుసనే ప్రశాంతత ఆ చిరునవ్వులో కనిపిస్తుంది. శిష్యుడు సిద్ధమయ్యాడు. గురువు బోధ ప్రారంభించబోతున్నారు. ఇదే సాంఖ్యయోగంలోని జ్ఞానప్రవాహానికి ఆరంభం.